Ook al is het goed mogelijk dat ze in november de tussentijdse verkiezingen winnen, in veel opzichten lijkt de Democratische Partij een puinhoop. De analyse van de desastreuze nederlaag in 2024 stelde geen harde vragen en ontliep verantwoordelijkheden. De partij heeft geen leiders, een tekort aan fondsen, geen programma en de helft van de partij heeft nachtmerries over de dreiging van de progressieve vleugel die zich democratisch socialistisch noemt. Zorgwekkend, zeker, maar het zegt helemaal niets over de mate waarin de Democraten in 2028 het Witte Huis zouden kunnen heroveren.

Die kans is hoog en dat te zeggen is geen roekeloos optimisme. Ga maar na, alles wat hierboven staat, gold in 2015 voor de Republikeinse Partij. Ook toen al geen gebrek aan onzinnige ideeën en in dit geval reactionaire praat. Er waren gevestigde namen die president Obama wilden opvolgen. Marco Rubio, Lyndsey Graham en Jeb Bush, zoon van, waren de bekendste. En erger nog, in die tijd moesten de Republikeinen rekening houden met een sterke Democratische tegenstander, de toen nog winnend geachte Hillary Clinton. Trump veroverde de nominatie en iedereen dacht dat het daarmee wel bekeken was. We weten hoe het afliep.

In het Amerikaanse systeem krijgt een partij pas een gezicht als als er een persoon is die de partij vertegenwoordigt. Daar ontbreekt het aan bij de Democraten, maar na de verkiezingen van november gaat dat snel veranderen. Dan zullen de kandidaten om dat gezicht te worden over elkaar heen buitelen. Het is niets te vroeg om vast eens te kijken welke kant dat op kan gaan.

Drie Democraten hebben de afgelopen twee jaar nieuws gemaakt, maar geen van drieën zijn ze serieus te nemen. Kamala Harris, de treurige verliezer in 2024, schijnt nog steeds te denken dat ze in aanmerking komt. Ze leeft in dromenland. De andere prominente vrouw in de partij is Alexandra Ocasio-Cortez, bekend als AOC. Zij is populair bij links, intelligent en een sluwe politica, allemaal redenen waarom ze wel zal wachten om zichzelf nu te kandideren. Ze zal in 2028 proberen de senaatszetel van New York te veroveren op de onpopulaire en zeer bejaarde Chuck Schumer. En dan is er de man die zichzelf al in 2025 naar voren schoof: Gavin Newsom, de gouverneur van Californië. Over zijn anti-Trump campagne valt veel te zeggen, maar nog los van Newsoms karakterologische defecten, is het onwaarschijnlijk dat Amerikanen zich zullen laten inspireren door Californië. Zet Newsom maar bij de verliezers.

Van de anderen is Pete Buttigieg landelijk gezien de meest bekende. Hij brak door in 2020 tot de Biden-machine hem afstopte. Hij maakte, en maakt nog steeds, indruk als iemand die welsprekend een serieuze Democratische boodschap over weet te brengen. In de regering-Biden was hij minister van Transport, een belangrijke aanvulling op zijn CV dat tot dan toe enkel burgemeester van een middelgrote stad bevatte. Sindsdien is hij getrouwd met zijn mannelijke partner, hebben ze twee kinderen geadopteerd, en is hij verhuisd naar Michigan, een staat die voor Democraten belangrijk is. Buttigieg staat hoog in de peilingen maar dat is vooral een weergave van zijn naamsbekendheid. De vraag is of hij zijn jonge gezin aan een campagne wil onderwerpen waarin gay-bashing onontkoombaar zal zijn.

Een interessante kandidaat die zichzelf de afgelopen maanden naar voren schoof is Ralph Emanuel, voormalig chef staf van Obama en daarna burgemeester van Chicago en ambassadeur in Japan. Hij loopt al rond in New Hampshire, ook al is dat niet meer de eerste staat met voorverkiezingen. Hij is geïnteresseerd en laat dat ook weten; hij biedt hoop op een inhoudelijke campagne. Als persoon staat hij bekend als een keiharde, onaangename politicus, misschien niet de beste campagnevoerder. Inhoudelijk neigt hij naar het veilige midden, is daardoor al gauw kleurloos.

Relatief oude bekenden zijn Democratische gouverneurs met veel bestuurservaring. Andy Beshear van Kentucky werd twee maal gekozen in een diep Republikeinse staat en kan betogen dat hij bruggen kan slaan. Een zuiderling zou de Democraten goed van pas komen. Ook gouverneur JB Pritzker van Illinois zit op het vinkentouw, maar als puissant rijke ondernemer is hij niet de meest voor de hand liggende kandidaat in een partij waarin democratisch socialisme (voor ons Europeanen gewoon sociaal democratie) populair is. De derde gouverneur is Josh Shapiro van Pennsylvania. Hij was in 2024 een van de mogelijke kandidaten voor het vicepresidentschap, het niet gekozen worden ging hem niet goed af. En, laten we er niet omheen draaien, de afkeer van Israël, niet uit antisemitisme maar gebaseerd op het veroordelen van Israelisch beleid, maakt het lastig voor een Joodse Amerikaan om succesvol campagne te voeren.

Een veelbelovende kandidaat die u vast niet kent is senator Jon Ossoff van Georgia. Hij vertegenwoordigt een belangrijke staat die Democraten moeten winnen, is jong en welsprekend. Hij moet nog wel in november herkozen worden als senator, maar als dat is gebeurd, zit hij vol in de race. Ossoff is een van die jonge, relatief onbekende kandidaten die, als Obama in 2007, ineens enthousiasme kan losmaken.

Senatoren krijgen altijd aandacht, en vinden zichzelf altijd presidentiabel, vandaar dat ook Cory Booker van New Jersey (ook kandidaat in 2020) en oud-astronaut Mark Kelly van Arizona vaak genoemd worden. Voorlopig zijn ze niet relevant.

Het is vroeg in de campagne voor 2028 en niemand is er al echt meer bezig, afgezien van de ambitieuze lieden hierboven. En, zult u zeggen, moet er niet eerst een programma op tafel liggen dat richting geeft aan een partij die in 2024 met lege handen achterbleef? De manier waarop Amerika werkt, is dat de personen de agenda gaan bepalen. Natuurlijk zijn daarin belangrijke onderwerpen relevant, zoals gezondheidszorg, pensioenen, woningen en een beschaafd buitenlands beleid. Maar dat komt pas aan bod als er personen zijn die daarover gaan praten. Handenwringen is de Democraten eigen. En inderdaad moeten eerst nog maar eens de tussentijdse verkiezingen van 4 november gewonnen worden. Maar deze Democraten staan in de startblokken zodra die winst binnen is.

Het is druk bij de poorten van de hel. Republikeinse politici verdringen zich. Net als je klaar bent met het voorbereiden van het overlijdensbericht van senator Mitch McConnell, van wie we niet weten of hij al of niet al dagen dood is, blijkt ook senator Lyndsey Graham het tijdelijke met het eeuwige gewisseld te hebben. Wellicht een wrede speling van het lot dat deze fans van de fossiele industrie tijdens een hittegolf onderuit gingen.

Wat beide heren kenmerkte maar zeker niet uniek maakte, is dat ze hun meningen en politieke standpunten moeiteloos aanpasten aan wat Donald Trump hen opdrong. Het is waar dat dit geldt voor veel Republikeinen, van minister van Buitenlandse Zaken oud-senator Marco Rubio tot vicepresident oud-senator JD Vance, maar Graham en McConnell sprongen er wel uit in hun slaafse volgzaamheid.

Van Graham, senator van South Carolina, weten we in elk geval dat hij dood is. In 2016 was deze man nog een tegenstander van Donald Trump bij de Republikeinse voorverkiezingen, net als Marco Rubio trouwens. Wat ze toen over Trump zeiden, hoorden ze later liever niet meer terug, maar het werd genadeloos uitgebuit door de latere president om hen keurig in de Republikeinse pas te laten lopen.

Lyndsey Graham had ooit een reputatie van weldenkend, enigszins agressief buitenlands politiek expert. Graham, ongetrouwd en een man van hechte mannenvriendschappen, was indertijd beste maatjes met John McCain, senator en in 2008 de verliezend presidentskandidaat van de Republikeinen. Beide heren waren trouwe Atlantici, waarbij Graham vaak McCains leiding volgde. McCain overleed in 2018 met zijn reputatie intact, onder meer door te weigeren zich door Trump te laten koeioneren. McCain was de senator die in 2018, vlak voor zijn dood, voorkwam dat Trump en zijn partij Obamacare de nek om draaiden. Een voorbeeld van politieke moed dat zijn dierbare collega Graham niet heeft kunnen evenaren.

Graham, een ongetrouwde man met een hang naar bromance, was daarna wat onthecht tot hij een nieuwe vriend ontdekte in president Trump. Hij ontpopte zich tot golfmaatje van de president en een onvermoeibaar supporter, altijd goed voor de verdediging van wat Trump ook maar deed. Na 6 januari 2021, na de aanval van de Trump-bende op het Capitool, toonde Graham zich kritisch maar dat duurde niet lang. Hij weigerde voor Trumps impeachment te stemmen en toen daardoor de oud-president een tweede kans kreeg, herstelde Graham zijn vriendschap met Trump. Als er iemand aan de kant stond te juichen bij Trumps oorlog met Iran was het Lyndsey Graham wel, een onversneden havik.

Senator Mitch McConnell, inmiddels al of niet overleden (zijn conditie wordt geheim gehouden), was invloedrijker. De man kon zijn afkeer van de persoon Donald Trump nauwelijks verbergen, hoewel hij een nog grotere hekel had aan president Obama van wie hij vastbesloten was een één termijn president te maken. Maar McConnell had zijn eigen Republikeinse agenda. Hij voorkwam in 2016 een serieus onderzoek naar de Russische invloed in Trumps campagne, hoewel de CIA een karrenvracht aan bewijs had. En hoewel ook Mcconnell Donald Trump direct verantwoordelijk hield voor de poging tot staatsgreep in 2021, weigerde hij zijn collega-senatoren te leiden in een impeachment. Daarmee redde hij de politieke carrière van Trump die zo in 2024 terug kon komen.

McConnells belangrijkste doelstelling was alle Republikeinse neuzen dezelfde kant op te houden, met of zonder Trump, en daar was hij goed in. Hij blokkeerde hoogstpersoonlijk Obama’s voordracht voor het Supreme Court in 2016, zodat Trump in 2017 een conservatief kon benoemen. In 2020 jaste hij er juist met onbetamelijke haast een benoeming door die Trump zijn derde rechter in het steeds conservatieve Hof verschafte.

De aanstaande (of verborgen) dood van McConnell zal meer en scherpere overlijdensberichten opleveren dan die van de opzichtig opportunistische Graham. Als langjarig meerderheidsleider had McConnell simpelweg grotere invloed op het reilen en zeilen van de Senaat en was daardoor ook invloedrijk tijdens de regering-Biden toen Lyndsey Graham eigenlijk aan de kant stond en zich in Mar a Largo en op de golfbaan zelden liet zien tot Trump zijn comeback had gemaakt.

De gevolgen van deze Republikeinse sterfgevallen zijn groter dan simpelweg het wegvallen van twee oude mannen. Beiden vertegenwoordigden stabiele Republikeinse staten en beide zetels waren open bij de verkiezingen van november. Graham was beschikbaar voor herverkiezing, McConnell had zijn terugtreden al aangekondigd. De kans dat de Democraten deze zetels veroveren, is echter minimaal.

Een direct probleem voor Trump en de door hem gedomineerde Republikeinse Partij is dat van de 53 zetels in de Senaat (van 100 leden) ze nu nog maar een meerderheid van 51 zetels hebben (met vicepresident Vance om te beslissen als de stemmen staken). Graham kan snel vervangen worden door de Republikeinse gouverneur van South Carolina, maar in Kentucky moet een tussentijdse verkiezing plaatsvinden, als McConnell inderdaad al dood blijkt. Gegeven de groeiende kritiek van twee of drie Republikeinen wordt het moeilijker voor hen om controversiële wetgeving erdoor te jassen of te voorkomen dat Trumps oorlogen worden stopgezet. Daarnaast zou het de verkiezingen in november kunnen beïnvloeden door een hogere Democratische opkomst, maar hoe dan ook zal het de zaken voor het komend halfjaar lamleggen.

Een interessant bijeffect is dat het de bejaarden die in Amerika de dienst uitmaken zich meer bewust zal maken van hun sterfelijkheid. Daat geldt voor beide partijen. Liefst 33 senatoren zijn ouder dan zeventig, onder wie Democraten als Bernie Sanders (84) en de Democratische leider Chuck Schumer (78). Bejaardheid en disconnectie met de gewone Amerikaan wordt steeds meer een onderwerp waarover kiezers zich druk maken – ook dit zou de opkomst kunnen beïnvloeden. Maar het zal ook die oude man in het Witte Huis, de 80-jarig Donald Trump die steeds meer de tekenen van zijn gevorderde leeftijd laat zien, zich meer bewust maken van zijn sterfelijkheid. De poorten van de hel staan wijd open. Ook voor de man die volgens Graham in 2016 nog een ‘jackass’ was, en ‘hondenfluitjes gebruikende racist’ was, ware woorden die door de opportunistische senator snel weer werden ingeslikt. Het zal eenzaam zijn op de golfbaan.

De afgelopen weken had ik de tijd om mijn boekenstapel wat te verlagen. Een paar observaties over boeken die de moeite van het lezen waard zijn.

The Mission. The CIA in the 21st Century door Tim Weiner.

Dit is een onthutsend, onthullend boek over Amerika’s ogen en oren in de wereld. Het verhaal van de regering Bush, inclusief vicepresident Dick Cheney met zijn parallelle nationale veiligheidsstructuur, is in grote lijnen bekend. De manier waarop ze in slaap sukkelden richting 9/11, ondanks de waarschuwingen. En de overreactie daarna. De leugens om van al Qaida naar een lang gekoesterde droom om Irak te ‘bevrijden’ (waarom eigenlijk – was het enkel de lobby van Chalabi, zo’n ‘nationalist’ die al dertig jaar niet meer in zijn land was geweest; waarschuwingen over de zoon van de Shah zijn op zijn plaats).

De oorlog in Irak die hopeloos fout liep, het niet in staat zijn te leren (zie Iran nu). De ‘oorlog tegen terrorisme’, leidend tot martelingen, dark sides en een sfeer van leugens en achterklap binnen de CIA. Goed om opnieuw te zien dat het een Republikein was, kleine Bush en zijn evil maatje Cheney in dit geval, die het Amerikaanse systeem corrumpeerde. Nou ja, goed. Het zijn dus Republikeinen die niet met macht kunnen omgaan, althans niet de verleiding kunnen weerstaan die te misbruiken. Ik moet ook weer aan Iran-Contra denken, al is dat niet deel van dit boek.

Weiner vertelt hoe de regering Obama probeerde de dienst weer op orde te brengen, en hoe de eerste regering Trump er opnieuw een zootje van maakte. Hij geeft de beste samenvatting die ik tot nu toe heb gezien van de Russia connection, de manipulatie van de verkiezingen van 2016 door Rusland. Ik blijf volhouden dat Hillary Clinton nooit kandidaat had moeten zijn en mede verantwoordelijk is voor Trump, maar als Poetin Trump niet had geholpen dan was ze gewoon president geworden. Trump weet het, voelt het, vandaar dat hij nog steeds dagelijks tegen de Russia hoax ageert.

De namen van Trumps handlangers, Kash Pathel voorop, de man die nu de FBI kapot maakt – door Trump gewenst als baas van de CIA. Degene die het wel werd, was niet veel beter. De CIA had altijd redelijk goede kennis over Rusland maar kon nooit begrijpen wat Trump had met Poetin. Weiner heeft maar een conclusie na alles wat hij gezien heeft: Trump wordt niet gemanipuleerd door Poetin, hij is overgestapt, hij is een Russische agent geworden.

De gebeurtenissen rond de poging tot staatsgreep na de verkiezingen van 2020, toen leger en CIA klaar stonden om te voorkomen dat Trump en zijn bende succes konden hebben. Weiner kan alleen nog de eerste paar maanden van de tweede regering meenemen. Alles wijst op een herhaling van de eerste regering, maar dan vastberadener en effictiever in de destructie. Een Rusland-fan die de inlichtingendiensten coördineerde, Tulsi Gabbard, en zich verlaagde tot het verdacht maken van de verkiezingen van 2020 in Georgia. En nu, een jaar nadat Weiner zijn boek afsloot, de benoeming van de incompetente Bill Pulte als acting director, met de opdracht om zolang als hij acting is (hij wordt nooit door de Senaat aanvaard) iedereen te ontslaan die in de ogen van Trump verdacht is.

Dit boek geeft je niet het vertrouwen dat het wel weer goed zal komen de VS. De CIA is maar één voorbeeld van een bureau dat kapot gemaakt is en door de Trump-bende gebruikt voor eigen doeleinden. Er zijn er nog zoveel meer. De regering-Trump is hopeloos gecompromitteerd, maar omdat de Amerikaanse burgers hem een tweede kans gaven en de bejaarde narcist alleen maar erger is geworden en de bende om hem heen nu precies weet wat ze moeten doen om hun macht te behouden, is nu het land zelf gecompromitteerd. We mogen blij zijn als er uberhaupt verkiezingen gehouden worden, het is nu al zeker dat ze gecompromitteerd zijn en dat de Trump-bende wel eens langer kon blijven dan de kiezers zouden wensen.

Rust Belt Union Blues. Why Working-Class Voters Are Turning Away from the Democratic Party door Lainey Newman and Theda Skocpol

Lezen over de teloorgang van vakbonden, Amerikaans of elders, is niemands favoriete tijdsbesteding. Maar dit mooie compacte boek met gedegen sociologisch onderzoek in West Pennsylvania, rondom Pittsburgh, over wat er gebeurde met de industrie daar, de hoge inkomens van laag opgeleide mensen, de gemeenschap die dat alles bood, is bijzonder informatie. U herinnert zich misschien Barack Obama die in een van zijn minder geslaagde opmerkingen, in Pennsylvania zei dat het gegeven wat opeenvolgende regering niet hadden gedaan, het niet verrassend was ‘they get bitter, they cling to guns or religion or antipathy toward people that are not like them’. Het was een domme opmerking, nog net zo dom als Hillary’s despicable people, maar verdomd, de kern was helemaal waar.

Dit boek laat zien hoe de gemeenschap van arbeiders, met allerlei organisaties waar mannen bij elkaar kwamen, lodges en vakbondslokalen, verdwenen met de industrie. Het was geen plotseling gebeuren: als correspondent in de jaren tachtig schreef ik al over Wheeling en andere staalfabrieken die de deuren sloten of nauwelijks konden overleven. Wat Newman en Skocpol is de vernietigende effecten ervan op de lokale gemeenschap in kaart brengen. In 2000 deed Robert Putnam dat in Bowling Alone voor heel Amerika, zij doen het voor een beperkter gebied maar kunnen daardoor dieper doordringen in wat verloren ging.

Het is een triest verhaal. Er zitten elementen in die ik niet kende of in elk geval niet goed door had. Zou heeft de NRA, de wapenlobby, sinds de jaren zeventig overal social clubs opgezet rondom guns. Toen de andere ontmoetingsplekken wegvielen, werden die NRA clubs wat vroeger de Union Halls waren. Hetzelfde geldt voor kerken. Er is een goede reden dat die sinds de jaren zeventig populair zijn geworden (een van de redenen): het werd de enige plek waar iets van een groepsgebeuren plaatsvond.

Obama wist niet half hoe gelijk hij had, al had hij het beter niet kunnen zeggen. Vaak wordt ook het eerste deel van het citaat weggelaten, waarin hij erkent dat opeenvolgende regeringen, van Clinton tot Bush, niets deden om deze mensen te helpen, al was het maar in de transitie naar een ander leven. Het drama van Obama is dat ook hij daar niet in slaagde. Skocpol heeft in ander werk uitgebreid geschreven over de Tea Party, de sterk racistisch geïnspireerde opstand tegen Amerika’s eerste zwarte president, zonder moeite omarmd door de Republikeinse Partij op weg naar Trump.

Kortom, een mooi boek dat eindigt in een pleidooi voor uitgaven voor community building. Vakbonden zouden best een tweede leven kunnen hebben – we zien pogingen om bij Bezos’ Amazon en bij Starbucks om vakbonden op te zetten. De paniekerige hardball die de werkgevers spelen om het te voorkomen vertelt wat we moeten weten: ze zien het als een bedreiging van hun ongebreideld winstbejag. En terecht.

Poverty by America door Matthew Desmond

Het blijft een pijnlijke waarheid voor Amerika dat het rijkste land van de wereld nog steeds zo’n 14 procent van zijn burgers (en een veel hoger percentage kinderen) onder de armoedegrens heeft. Dat dit land grotere ongelijkheid kent dat welk ander land dan ook. Dat het belastingsysteem vol zit met regels die de rijken voor zichzelf hebben geschreven waardoor zowel de ongelijkheid als de armoede groot blijven.

Desmonds boek zet het allemaal op een rijtje en probeert er een verhaal van te maken, meer dan een opeensomming van feiten en getallen. Een van de referenties is het boek van John Kenneth Galbraith, The Affluent Society, uit nota bene 1959, zogenaam de tijd dat Amerika nog great was. Zijn grootste zorg was dat privé vermogens aanzienlijk sneller stegen dan investeringen in publieke diensten zoals scholen, parken en sociale programma’s die een bodem bieden voor het dagelijks leven. Waar is de Galbraith van onze tijd? Of zijn we zo murw geworden dat we niet meer opkijken van Musk rijkdom of bankiers die de economie naar de filistijnen helpen, zoals in 2008, en daar alleen maar van profiteren? Geen licht voer maar noodzakelijk voor het perspectief, en goed geschreven.

America Last. The Right’s Century-Long Romance with
Foreign Dictators door Jacob Heilbrun

Heilbrun is een van de meer interessante buitenlandse politiek beschouwers. In dit boek vertelt hij hoe de Trumpie America first modus, de wens om een verlichte dictatuur te hebben die de ongeregelde massa in toom zou houden, al sinds het begin van de twintigste eeuw nadrukkelijk aanwezig was in Amerika. Er loopt een directe lijn van fans van keizer Wilhelm naar de fans van Orban en Trumps liefde voor Poetin. Van bewondering voor Hitler naar Franco en Pinochet.

Trump heeft er geen idee van, voor hem is het allemaal intuitief, maar de mensen om hem heen passen in deze traditie en zijn dichter hij hun ultieme doelstelling dan ooit.

C. Vann Woodward. America’s Historian door James Cobb

Het is fascinerend om deze biografie te lezen van een van Amerika’s bekendste historici. Woodward geniet bij het grote publiek enige bekendheid (nou ja, enige) door zijn mooie, compacte boekje The Strange Career of Jim Crow. Daarin liet hij zien, begin jaren vijftig, dat de Amerikaanse apartheid, de rassenscheiding in het Zuiden, niet een maatschappelijk fenomeen was dat altijd al bestond maar bewust in elkaar was gezet met wetgeving in de jaren 1880, 1890. Het hielp dat Woodward een vloeiende pen had. Alles wat hij schreef, leest lekker weg.

Er zijn allerlei kanttekeningen bij zijn academisch werk te zetten en dat is in de loop der jaren ook gebeurd. Misschien gaat het voor veel lezers te ver om de debatten binnen de historische gemeenschap te volgen – al is het interessant om te zien hoe Woodward als zuiderling erin slaagde om de rassenscheiding op historische conferenties in elk geval aan de kaak te stellen. Dat was nog behoorlijk moeilijk met racisten zoals professor Dunning die aan Columbia University een wel heel speciale versie van de zuidelijke geschiedenis oplepelden.

Woodward schreef mooie boeken zoals The Burden of Southern History en Future of the Past. Na zijn eerste boek The Origins of the New South, ook omstreden, produceerde hij nooit grote historische werken. Gedurende dertig jaar was hij, met Hofstadter, de editor voor de gigantische Oxford History of the United States. Ik heb alle delen daarvan in de kast staan en meer dan dat, gelezen en herhaaldelijk geraadpleegd. Maar hoe moeilijk is het om zo’n serie voor elkaar te krijgen. Amerikaanse boeken hebben onder alle omstandigheden een lange productietijd, maar hier moest je auteurs jaren na het afsluiten van een contract nog achter de broek zitten.

Dit is een boek voor liefhebbers.

Op vier juli viert de Verenigde Staten zijn 250ste verjaardag. Als metafoor mag het een cliché van jewelste zijn, daarom is het nog niet minder toepasselijk: de Founding Fathers draaien zich ratelend om in hun graven, aanschouwend hoe hun creatie er 250 jaar later bij staat. De mannen die de dertien Engelse kolonies leidden naar een onafhankelijk Verenigde Staten, de oudste geschreven grondwet ter wereld opstelden en ook nog eens de cruciale functies vervulden in dat nieuwe land, zullen de viering van deze historische verjaardag beklemd ervaren. Nooit was hun erfenis meer bedreigd.

‘Een republiek, als je hem overeind kunt houden.’ Dit was Benjamin Franklins antwoord op de vraag wat de uitkomst was van de besprekingen over de Amerikaanse grondwet. De strijd voor onafhankelijkheid draaide om het verwerpen van een dictatoriale monarch, ‘een tiran’ in de woorden van Thomas Paine, die de burgers wetten en regels oplegde zonder hun inspraak, laat staan hun instemming. De Amerikanen kwamen in opstand, vastbesloten om nooit meer een monarch te accepteren. Ze wilden een republiek, geen koning met een onbeperkte macht.

In 1787 zetten de Founding Fathers een doordacht, gekalibreerd systeem van machtsbalansen in elkaar, een ballet van wetgeving, uitvoering en rechtspraak, waarbij alle drie de partners moesten dansen om iets voor elkaar te krijgen. Het duurde even, maar Franklins republiek ontwikkelde zich ook als een democratie, een systeem waarin de burgers als kiezers bepalen wie zeggenschap heeft over hun samenleving – one person, one vote. Het kostte tijd, ging gepaard met pijnlijk falen, soms met wreed geweld tegen eigen burgers, maar democratisch en trots ging de Verenigde Staten de 21e eeuw in.

En terecht. Er was een goede reden, dat de hele wereld elke vier jaar gefascineerd toekeek hoe dit democratisch ritueel zich afspeelde. Zeker, het was goed theater, maar het was ook een toonbeeld van democratisch zelfbewustzijn door het belangrijkste land van de wereld. Amerikanen wisten dat de superkracht van hun land, de greatness zo u wilt, alles had te maken met hun geschiedenis, met hun instellingen en met hun democratische gezindheid. Want verkiezingsrituelen zijn een reflectie van een mindset, van een manier van met elkaar omgaan, een bereidheid het spel te spelen. Dát is de essentie van democratie, veel meer dan de woorden van de grondwet. Dat was hun voorbeeld voor de wereld.

Zo optimistisch kunnen we niet meer zijn. In het jaar dat de Verenigde Staten zijn 250e verjaardag viert, ondergaat dat delicate systeem waarmee Amerika zichzelf keer op keer heruitvond, waarmee het land de wereld leidde en een voorbeeld gaf van rationaliteit en rede, zijn grootste crisis sinds de Burgeroorlog. De 45e man die het presidentschap heeft bekleed, Donald J. Trump, zal historische betekenis hebben. De brute narcist, corrupte zakkenvuller en nonchalant misbruiker van de uitvoerende macht is meer dan een bedrijfsongeval. De tolerantie van Trumps optreden en de meegaandheid van zijn partij en een groot deel van de Amerikaanse bevolking maken het mogelijk dat hij wel eens de grafdrager zou kunnen zijn van wat de Founding Fathers voor ogen hadden. We zullen moeten wennen aan het idee dat naast Washington, Lincoln, de Roosevelts en Jefferson op de lijst van invloedrijke presidenten ook de man komt te staan die hun werk ondermijnde. Het belang van presidenten wordt immers niet enkel aan hun goede werken afgemeten – ook slechte presidenten, juist de allerslechtste presidenten, hebben langdurige invloed.

In The Federalist Papers, de bundel van artikelen geschreven om de nieuwe grondwet uit te leggen, te verdedigen en toe te lichten, schreef James Madison in No 10 in negen woorden misschien wel de basisgedachte die ten grondslag ligt aan het Amerikaanse systeem: ‘Enlightened statesmen will not always be at the helm.’ Je kon er niet van uitgaan dat leiders altijd verlicht waren. Het was niet onmogelijk, suggereerde Madison elders, dat er een kwaadwillend leider zou opstaan. Dat was precies de reden dat de Founding Fathers checks and balances inbouwden in hun systeem. Ze waren niet naïef, en ook niet cynisch, maar sceptisch over de burgers, over meerderheidsregels. Over de menselijke aard, en zelfs, met niet zo’n beetje achttiende eeuwse arrogantie, over ‘de massa’s’.

In de huidige crisis zet één overheidsorgaan, de president, de uitvoerende macht, het systeem naar zijn hand, dwingt de andere machten tot submissie. We zien een president die chanteert, dwingt, wraak neemt, zijn familie en vrienden bevoordeelt, de samenleving corrumpeert, de grondwet aan zijn laars lapt. We zien dat hij alle normen met voeten treedt en dat niemand hem tot de orde roept. We moeten vaststellen dat als weldenkende en moedige politici ontbreken, het hele systeem van vrijheid en een door de rechtsstaat ingeperkte overheid kwetsbaarder is dan de Founding Fathers hadden kunnen vermoeden.

De onaangename waarheid is dat als de drie machten in het systeem niet doen wat hun is opgedragen, wat hun grondwettelijke taak is, het hele bouwwerk op drijfzand lijkt te rusten. Als de president zichzelf absolute macht toerekent en die machtsgreep wordt toegestaan door de controlerende macht, het Congres, en de rechterlijke macht, in hoogste instantie het Supreme Court, dan kan hij de uitvoerende macht domineren op een absolute manier. Dan wankelt Franklins republiek. Dan staan we op de drempel van een autoritair regime, of zijn daar misschien al overheen.

Het is geen schending van de grondwet per se om de andere twee machten naar je pijpen te laten dansen. Sommige politici zijn daar buitengewoon goed in. Uiteindelijk zijn het de Republikeinen in het Congres die uit vrije wil, uit verdwazing, of wellicht geïntimideerd door de president, hun taak als toezichthouder verzaken. Het Congres zelf tolereert dat toegewezen gelden – uiteindelijk heeft het Huis de power of the purse – worden geblokkeerd. Dat door het Congres ingestelde bureaus worden ontmanteld of volgestopt met functionarissen die er juist op uit zijn die bureaus te ontmantelen. Dat Trump wegkomt met zijn machtsgreep en dat de andere machten zijn optreden zelfs toejuichen, dát is wat de bijl legt aan de wortel van wat de Founding Fathers voor ogen hadden.

Hoeveel macht heeft een president eigenlijk? De grondwet, een wonder van compactheid, zegt er verrassend weinig over. Richard Nixon had er wel over nagedacht. ‘When the President does it, that means it’s not illegal,’ opperde hij in een interview met de Engelse journalist David Frost, drie jaar na zijn gedwongen aftreden. Er waren indertijd weinig juristen of politici die daarin meegingen, het was de taal van autoritaire leiders. Curieus genoeg heeft Nixon postuum gelijk gekregen van het Supreme Court, dat in 2023 besliste dat een president voor wat hij doet in de uitoefening van zijn ambt niet vervolgd kan worden.

Geholpen door deze gift van het Supreme Court, die hem onthief van verantwoordelijkheid rond de verkiezingsmanipulaties van 2020, is Donald Trump in Nixons voetsporen getreden. Hij vindt dat de president onbeperkte macht heeft. Zoals Trump het formuleerde: ‘Artikel II staat me toe te doen wat ik wil.’ Het is enkel aan zijn terughoudendheid te danken, suggereerde Trump, dat hij die macht niet onbeperkt gebruikte. Feit is dat hij dankzij de coulance van zijn eigen partij in het Congres macht heeft kunnen pakken waarvan andere presidenten enkel konden dromen.

Donald Trump gebruikt de gegeven vrijheid maximaal en laadt de verdenking op zich te bewegen in de richting van een autoritair regime. Bezorgde wetenschappers zien hoe het elders werkt. Een leider komt aan de macht op democratische manier en ondermijnt het systeem dat hem die macht gaf. Hij stopt de regering en de bureaucratie vol met loyalisten, inclusief het Ministerie van Justitie, het Openbaar Ministerie en de rechtspraak. Trump heeft rechters wier uitspraken hem niet bevallen afgekamd en opgeroepen tot hun impeachment. Hij stuurt troepen de straat op, een gebruik van het leger en de National Guard voor binnenlandse politieke doeleinden dat de Founding Fathers zich niet eens hadden kunnen voorstellen.

Als de Verenigde Staten zich in 2026 op een cruciaal kruispunt bevinden voor wat betreft die door de Founding Fathers ingezette richting, dan is het belangrijk ons te realiseren dat daarvoor niet enkel Donald Trump verantwoordelijk is, wreed, omstreden en impulsief als zijn presidentschap mag zijn. Er zit een groepering achter, een beweging. De Heritage Foundation, de rechtse denktank die Donald Trump voorzag van een richtingwijzer in hun 900 pagina’s dikke routeboek Project 2025, en die nu in de positie zit om zijn plannen uit te voeren, spreekt van ‘een tweede Amerikaanse revolutie’. De schrijvers hebben, in al hun arrogantie, niet ongelijk. Er is anno 2026 sprake van een revolutie, of, zo u wilt, een contrarevolutie. De waarden van de Verlichting, de waarden van de Founding Fathers, worden bedreigd met een goed doordachte denkwereld die met deze waarden en alles wat eruit voortvloeit wil breken. De contrarevolutionairen controleren nu het bestuur, en de zorg dat ze die controle niet zullen opgeven is alleszins gerechtvaardigd. Ze zullen proberen het systeem naar hun behoeften te manipuleren.

Om nog eens terug te komen bij James Madison, in Federalist Nr. 47 stelde hij: ‘de accumulatie van alle macht, wetgevend, uitvoerend en juridisch, in dezelfde handen (…) kan met recht de definitie van tirannie worden genoemd’. De originalists, de conservatieven die claimen de grondwet te interpreteren in de geest van de Founding Fathers en hun tijd, dippen naar believen en willekeurig in wat zij als oorspronkelijk beschouwen om hun stellingnames te rechtvaardigen. Ze zouden eens wat vaker in de Federalist Papers moeten bladeren en de vele geschriften van deze bijzondere mannen moeten raadplegen. Dan zouden ze ook zien dat de Founding Fathers de grondwet juist als een levend document zagen. Ze zouden verwonderd zijn over de weinige aanpassingen sinds 1787 en van hun stoel vallen als ze hoorden over interpretaties van hun denken, 250 jaar later.

Terwijl Amerika zijn 250e verjaardag viert, in een stemming van greatness of misschien niet zo, staat het hele bouwwerk van de Founding Fathers ter discussie. Nou ja, discussie is het verkeerde woord. Het wordt bedreigd. Als het republikeinse model waar Jefferson en zijn collega’s naar streefden ergens voor stond, dan was het als middel om autoritaire tendensen te weerstaan. Het republikeinse model is gebaseerd op samenwerking in de uitvoering van beleid waarin ieders verantwoordelijkheden en belangen aan bod komen. Het idee is dat in een republiek het algemeen belang iets is dat vanzelf opduikt, niet iets dat door iemand wordt opgelegd. ‘Een republiek, als je hem kunt behouden,’ zei Franklin in met een uitroepteken. Anno 2026 staat er een vraagteken.

Interessant verhaal in de NYT over het vertrek, al of niet gedwongen, van duizenden juristen uit de federale overheid. Veel mensen vertrokken naar de juristerij op staatsniveau, waar ze overheden kunnen helpen met de federale overheid in de slag te gaan. De leegloop is enorm.

Er zijn verscheidene kanttekeningen te zetten bij deze ontwikkeling. Is het erg dat een totaal verjuridiseerde samenleving als de VS minder juristen in overheidsdienst heeft? Ja, waar het betekent dat overheidsfuncties, opgedragen door het Congres, niet meer worden uitgevoerd. Discriminatie en civil rights in het algemeen worden binnen het departement van Justitie nu uitgekleed door de regering Trump. De aandacht van het ministerie gaat naar het vervolgen van Trump vijanden en naar immigratie.

Sommige van de vertrokken mensen hadden geen trek om hun specialisatie te laten lopen om namens Trumps op immigratie te werken. Milieujuristen zien dat ze worden gedwongen jaren van milieubeleid te ontmantelen ten bate van vervuilende industrieën.

Het verhaal is verontrustend omdat de hier aangericht schade niet snel gerepareerd kan worden. Institutioneel geheugen gaat verloren, maar vooral ook het vertrouwen in het ministerie van Justitie. De juristen daar werden, prima facie, vertrouwd. Ze hadden geen politieke agenda, leverden gewoon gedegen werk af, deden wat ze moesten doen. Een ander verhaal in de Times vertelde dat rechters nu precies het omgekeerde hebben: ze vertrouwen Trumps ministerie van Justitie niet meer. Een paar gevallen van notoire leugens, zoals in het geval de onterecht naar El Salvador gedeporteerde man, begin 2025, springen eruit. Het oude verhaal: vertrouwen komt op kousenvoeten maar vertrekt te paard.

#

Trump heeft zijn corruptiefonds laten vallen. Zelfs de labbekakken in zijn eigen partij konden niet toestaan dat hier kapitalen overheidsgeld zonder enige controle zou worden gedistribueerd aan Trump-aanhangers. Maar hier moet het niet bij blijven. De rechter die met de ‘deal’ bezig was met de IRS, de belastingdienst, waarbij de Trump familie gevrijwaard blijft van enig onderzoek naar aangiftes (ondanks een geschiedenis van frauduleuze handelingen), heeft nu een tweede ronde gelast. De president die een deal sluit over zijn prive zaken met een overheidsdienst die onder zijn leiding staat: hoe corrupt wil je het hebben?

Dit is het soort zakkenvul deals waar Trump goed in is. Als er echt onderhandeld moet worden, zoals nu om zijn desastreuze oorlog te beeindigen, blijkt hij nergens toe in staat.

#

Wat we hier zien is de ontrafeling van Trumps presidentschap. Oorlog, economische problemen, een bouwput naast het Witte Huis die niet snel opgevuld gaat worden, een Arc die alleen op papier een kans heeft, een reflectionpool die leeg is. En, de ultieme domper: de Trump naam verwijderd van het Kennedy Center. Dat zou in 2029 sowieso gebeurd zijn, en het Congres had hier al moeten ingrijpen, maar een kordate rechter zet de narcist hier op zijn plek. 

Het duurde nog iets langer dan ik had voorzien maar het was altijd duidelijk dat deze man te ver zou gaan, te kortzichtig zelfzuchtig is, om zichzelf overeind te houden. En eerlijk is eerlijk, ik had niet gedacht dat hij dom genoeg zou zijn om zich in een oorlog in het Midden Oosten te laten lokken. Nethanyahu wordt Trumps ondergang en ze verdienen elkaar.
Nethanyahu wordt ook Israels ondergang maar dat gaat nog wat langer duren, al is hij lekker op weg. Er wordt veel over groeiend antisemitisme gebabbeld, maar wat Israel en zijn vrienden echt zou moeten verontrusten dat het land geen vrienden meer heeft. Wie wil dit land dat zich gedraagt alsof het zich zijn eigen geschiedenis niet herinnert, nog verdedigen?

#

Het is wel amusant om Trump zelf te zien ontploffen. In 50 apps midden in de nacht, half in hoofdletters. We hebben al eerder kunnen vaststellen dat hij in Biden-territorium verkeert: niet meer voldoende bij de les om president te kunnen zijn. De wereldeconomie (en de Amerikaanse burger) betalen er nu al de prijs voor. Mijn vermoeden was altijd dat Trumps opmerkelijke vitaliteit als een pudding in elkaar zou zakken als het tegen zou gaan zitten. Zijn gezondheid zal snel in elkaar donderen.

#

Ook leuk om JD Vance te zien verwelken als muurbloempje in deze regering Trump. Hij was zo verstandig om tegen die oorlog geweest te zijn, maar het liet zien dat hij zonder invloed was. Nu is Trump ook tegen zijn criticus, al was het altijd te voorzien dat Trump Vance en Rubio tegen elkaar zou uitspelen. Rubio maakt nu goede sier met op afstand te zijn gebleven, en kan nog bonuspunten scoren met Cuba, het volgende avontuur van de Trumpies. Maar laat u niet misleiden: Rubio is een principeloze opportunist, Vance een principiële hardliner. Beide kunnen we missen als kiespijn.

#

Over Biden territory gesproken: mevrouw Jill, ooit verstandig geacht en adviseur van haar man, heeft een boek geproduceerd. De grootste onthulling is dat ze dacht dat de oude man een tia had tijdens het desastreuze debat met Trump. Ik heb het boek niet gelezen, en ga dat ook niet doen, maar ik heb tot nu toe niets gezien dat doet vermoeden dat ze ook maar iets onthuld over haar rol bij Bidens eerste en fatale beslissing om überhaupt op te gaan voor herverkiezing.

#

Op hetzelfde niveau van leegheid en ‘wat heb ik eraan’ verkeert het rapport van de Democratische Partij over de verkiezingen van 2024. Het is niet af, het is te laat, het raakt niet aan de belangrijkste onderwerpen. En het laat zien dat de partij zo snel mogelijk na de hopelijk goed verlopen verkiezingen van 2026 met een leider moet komen die de partij programmatisch een gezicht kan geven. Links of rechts, als het maar een gezicht is.
Te vrezen valt dat, net als in het Bidenjaar 2022 een goede verkiezingsuitslag de Democraten overmoedig zal maken. Waar is Pete Buttigieg als je hem nodig hebt?

De wedstrijd in het herindelen van Amerikaanse kiesdistricten om de verkiezingen voor het Huis van Afgevaardigden zo ondemocratisch mogelijk te maken, een praktijk die we kennen als gerrymandering, heeft een wisselend verloop. Dan weer liggen de Republikeinen voorop, dan weer de Democraten. Toen president Trump aan de staat Texas opdracht gaf die districten zo in te delen dat de Republikeinen vijf extra zetels konden binnenhalen, haastten de Texanen dat te doen: alles om de meerderheid in het Huis te behouden bij de verkiezingen van november aanstaande. Het maakte niet uit dat de 36 kiesdistricten van Texas nu al 25 Republikeinse afgevaardigden opleveren, zeventig procent van de zetels, bij 57 procent van de stemmen. Nog beter, vond Trump, was 30 zetels bij die 57 procent. De Republikeinen stonden op voorsprong.

Nu ging ook de andere partij in de aanval. De bereidwilligheid van Texas om deze herindeling door te voeren – heel ongebruikelijk want normaliter wordt eens per tien jaar heringedeeld, na de grondwettelijk voorgeschreven volkstelling – leidde tot een lawine van gepruts aan districtsgrenzen in andere staten. Californië trok nieuwe grenzen, zodat er vijf Democraten bijkwamen. Na een paar maanden leek deze wedstrijd de Republikeinen op zijn best niets op te leveren.

Totdat de rechtelijke macht Trump te hulp schoot. Het Supreme Court ontmantelde vorige maand het laatste resterende deel van de Burgerrechtenwetgeving van 1965. Die gaf staten opdracht rekening te houden met ras bij de verdeling van kiesdistricten in de zin dat een staat met dertig procent zwarte bewoners ook ongeveer dertig procent zwarte vertegenwoordigers zou moeten hebben. Indertijd was de overweging dat de racisten in het Diepe Zuiden honderd jaar lang zwarte kiezers hadden gedwarsboomd. Indelen moet kleurenblind zijn, vonden de rechters nu. Volgens superconservatief rechter Alito is het land sinds 1965 zo vooruitgegaan dat deze bescherming van zwarte kiezers niet meer nodig is.

Zijn ongelijk werd onmiddellijk bewezen in Mississippi, dat in grote haast een van de twee door zwarte afgevaardigden vertegenwoordigde districten zo herindeelde dat er maar één overblijft. In Nashville, Tennessee, werd een stedelijk district heringedeeld om de ene zwarte afgevaardigde onderuit te halen. Deze staat zal straks enkel Republikeinse vertegenwoordigers hebben. In South Carolina, Georgia en Alabama staan ze te trappelen om hetzelfde te doen.

Herindelen gebeurt door de grenzen zo te trekken dat alle zwarte kiezers in één district zitten en de rest zo gespreid over de andere districten dat ze altijd in de minderheid zijn. Dat is wat gerrymandering doet: slicing and dicing, de districten zo indelen dat ze voor partijdoeleinden maximale winst opleveren – dát mag wel volgens een eerdere Supreme Court uitspraak. Sommige staten, enkel Democratisch, hebben een onpartijdige commissie die iedere tien jaar herindeelt. Door het optreden van Texas, opgejaagd door Trump, hebben die staten, zoals Californië en Virginia, dat heroverwogen. Virginia besloot in een referendum eerder dit jaar alsnog te herindelen om vier zetels naar de Democraten te brengen. Het werd vorige week door het Supreme Court van Virginia afgewezen.

Mede door die rechters is het geen gelijkspel geworden. Alles opgeteld en afgetrokken lijken de Republikeinen erin geslaagd om pak weg vijf of zes zetels meer binnen te halen. Maar er zit een adder onder het gras die weinig opgemerkt wordt. De herindelingen, steeds gemakkelijker met AI, en met steeds ridiculer getrokken grenzen, zijn gebaseerd op het kiesgedrag van een district in 2024. Neem Texas. Daar hebben ze de districten waar de Republikeinen in 2024 wonnen zo veranderd dat de meerderheden er wat kleiner zijn geworden. De Republikeinse kiezers zijn toegevoegd aan districten waar de Democratische kiezers sterker waren, maar niet heel veel sterker. Een paar Republikeinen erbij, een paar Democraten overhevelen naar een toch al Democratisch district en, presto, een Republikeinse zetel extra.

Denken ze. Een mogelijk probleem voor de Republikeinen is dat die kiezers twee jaar later anders gaan stemmen. Trump bereikte in 2024 opmerkelijk veel Hispanics, die zich inmiddels door het anti-immigratiebeleid en de praktijken van ICE, de hardhandige immigratiepolitie, van de Republikeinen afwenden. Daardoor kan een relatief kleine verzwakking van Republikeinse meerderheden in sommige districten waar ze nu de marge hebben verkleind ineens tegen hen werken. Neem district X waar in 2024 zestig procent Trump stemde. Dat is nu zo ingedeeld dat er 54 procent Trump-kiezers in zitten. Maar als die kiezers gaan schuiven, zit de Republikeinse kandidaat al snel zonder meerderheid. En de Democraat in district Y, die er een paar procent Republikeinen bij kreeg, kan door die verschuiving toch winnen. Bovendien is er de kans dat kiezers, boos omdat hun kiesdistrict ineens is veranderd, extra gemotiveerd zijn om te komen stemmen. Anders gezegd, als je de sterke Republikeinse kiesdistricten verzwakt om Democratische districten te ondermijnen, kon je wel eens het omgekeerde bereiken als de kiezers massaal opkomen en van partij veranderen.

In het huidige Huis van Afgevaardigden vertegenwoordigen de Democraten en de Republikeinen een ongeveer gelijk percentage kiezers, ongeveer 49,5 procent, Republikeinen iets meer. Het leverde de Republikeinen een kleine meerderheid op van vijf zetels. Als alles hetzelfde zou blijven, als de kiezers hun partijvoorkeur niet zouden veranderen en als ze in gelijke mate komen stemmen, dan zouden de Republikeinen in november op een grotere meerderheid kunnen rekenen.

Maar het blijft natuurlijk niet hetzelfde. Trump is historisch onpopulair en de economische problemen en de oorlog in Iran zullen in het voordeel van de Democraten werken. Met de nieuwe herindelingen hoopten de Republikeinen dat te ondervangen, maar we zagen het probleem: als in district X in Texas de Hispanics nu switchen naar de Democraten kunnen ze wel eens meer zetels verliezen dan ze er met gerrymandering erbij haalden.

Vandaar de rest van de Trump-strategie om in november de macht te behouden: registreren zo moeilijk mogelijk maken, stemmen zo moeilijk mogelijk maken, ICE agenten installeren in de buurt van stembureaus om mensen af te schrikken. Die praktijken werken echter ook om de relatief nieuwe Republikeinse MAGA kiezers bang te maken. Alles bij elkaar is daarom een (grote) Democratische overwinning nog lang niet uitgesloten. Tenzij Trump de verkiezingen gewoon niet door laat gaan.

Naarmate president Trump wilder om zich heen slaat, meer bizarre uitspraken doet, op basis van onderbuikgevoelens oorlogen begint, en in het algemeen niet goed in staat lijkt te zijn het presidentschap adequaat te vervullen, horen we meer over het 25e Amendement op de grondwet. Het moet iets zijn van bejaarde presidenten, want ook in het laatste jaar van president Biden, toen hij steeds labieler oogde en klonk, hoorden we die geluiden. De cruciale vraag: hoe kom je van zo iemand af, als hij of zij zelf zich niet bewust is van zijn conditie of dat wel is maar hem ontkent?

De Amerikaanse grondwet heeft de opvolging van een president die zijn ambt niet meer kan uitoefenen in principe geregeld: het presidentschap gaat over op de vicepresident als de president wegens dood, aftreden of anderszins het ambt niet meer kan vervullen. Dood en aftreden is eenvoudig, maar de Founding Fathers hadden geen procedure of mechanisme aangereikt om vast te stellen wanneer een president zijn werk niet meer kon doen.

Dat de vraag kwam nooit echt aan de orde, vooral omdat presidenten weinig lieten zien van hun fysieke of geestelijke conditie. Meestal merkte niemand er wat van, of als dat wel het geval was, speelde de president een ondergeschikte rol. Het ernstigste geval van ‘niet meer in staat zijn’ deed zich voor toen president Woodrow Wilson (1913-1921) in oktober 1919 een hersenbloeding kreeg. Hij hield er een halfzijdige verlamming aan over en was, zeker in de eerste maanden, niet helemaal bij de les. Zo begonnen de vreemdste zeventien maanden in het Amerikaanse presidentschap. Vanwege de onduidelijkheid van de grondwet kon Wilson zijn ziekte verborgen houden. Hij schrok eenieder die het had over vervangen onmiddellijk af. 

De leden van zijn kabinet zagen hem niet, Wilsons vrouw Edith was de enige die toegang had tot de president. Ze las alle wetsvoorstellen en papieren, en kwam na raadpleging van Wilson terug met aantekeningen die zijn wensen zouden vertegenwoordigen. Feitelijk was zij de president. Toen Wilson weer vijf tot tien minuten kon opzitten in redelijke conditie, wist hij een bezoekende senator voor de gek te houden. Het maakte een einde aan elke poging hem af te zetten.

Het geval Wilson was nog steeds niet voldoende aanleiding om een regeling te maken, net zomin als de hartaanvallen van president Eisenhower. In dit laatste geval nam vicepresident Richard Nixon de taken over en gaf ze weer terug toen de president beter was. Evenmin was er een regeling die voorzag in het benoemen van een vicepresident als die was afgetreden, overleden of zijn baas was opgevolgd. Dat was natuurlijk al een paar keer gebeurd. Harry Truman werkte tijdens zijn eerste jaren als president (1945-1953) zonder vicepresident, zoals ook eerder presidenten dat hadden gedaan.

Tijdens de Koude Oorlog werd het opeens ervaren als een serieus probleem, acuut in november 1963, na de moord op president Kennedy. Lyndon Johnsons aantreden in november 1963 liet het vicepresidentschap open, maar wat als er iets met Johnson zou gebeuren? Dan zou een van de bejaarde congresleiders opvolgen en niemand wilde hen met de nucleaire codes in handen. 

Zo kwam in 1967 het 25ste amendement tot stand. Bepaald werd dat in geval van een vacature voor het presidentschap het Congres een nieuwe vicepresident benoemt. De nieuwe regel werd meteen gebruikt toen Nixons vicepresident Spiro Agnew in 1973 moest aftreden wegens corruptie. De gerespecteerde Republikeinse afgevaardigde Gerald Ford werd vervolgens benoemd, met instemming van beide huizen van het Congres. Toen Ford in augustus 1974 president werd door Nixons aftreden droeg hij op zijn beurt John Rockefeller voor. 

Toen men toch bezig was met opvolgingsregelingen maakte men er meteen een om een president af te zetten die zelf niet door heeft dat hij niet meer in staat is zijn ambt uit te oefenen – door ziekte, geestelijke gestoordheid of wat dan ook. In sectie 4 staat de complexe procedure die gevolgd moet worden als de vicepresident en de meerderheid van het kabinet de president niet meer in staat achten zijn werk te doen.

Het is een lastige regeling in de zin dat het aan de vicepresident is, iemand die mogelijk zelf uit is op de hoogste baan, om de procedure te starten. Kort samengevat moet hij of zij een meerderheid van de ministers overhalen een geschreven verklaring te doen uitgaan dat de president niet meer in staat is zijn werk te doen. Het komt er op neer dat de regering, minus de president, en het Congres samen en uiteindelijk met tweederde meerderheid van beide huizen de president kan afzetten. 

Volgens verscheidene mensen rondom de regering-Trump is er in 2017 al serieus gepraat over een artikel 25-procedure. In de praktijk kwam er niets van, hoewel menigeen twijfelde of Trumps geestelijke conditie hem toestond het presidentschap adequaat uit te oefenen. President Trump kwalificeerde zichzelf als een ‘buitengewoon stabiel genie’ die meer had bereikt ‘dan welke president dan ook’, wat inderdaad de vraag opriep of hij wel goed bij zijn hoofd was. Maar hem afzetten zou, als het al mogelijk was via deze procedure, ervaren worden als een onaanvaardbaar politiek ingrijpen. Natuurlijk kaarten de Republikeinen in de tweede helft van de regering-Biden het onderwerp ook aan. Ze spraken openlijk over het 25ste Amendement. Democraten stonden er niet voor open.

Daar zit hem natuurlijk ook het probleem. Het blijft uiteindelijk een procedure waarbij het Congres een knoop moet doorhakken. Aan de andere kant, als een vicepresident de meerderheid van de regering kan overtuigen dat Donald Trump moet worden afgezet, dan is dat wel een heel krachtig signaal dat het land een probleem heeft. Maar ja, dan is er ook nog het probleem dat als Trump zou verdwijnen diezelfde vicepresident JD Vance het ambt gaat overnemen. Voor sommige Amerikanen is dat de keuze tussen de pest en cholera. Misschien liever Trump met een probleem dan een helemaal fitte JD Vance. Een duivels dilemma waarvoor het 25ste Amendement geen oplossing biedt.

Opnieuw valt Amerika, opgejuind door Israel, Iran aan terwijl de onderhandelaars aan tafel zitten. Wie geeft nog een cent voor dat soort onderhandelingen? Nou ja, Poetin, want daar is Trump nooit zo kordaat.

Amerika is nu een rogue nation, een land dat maar doet waar het zin in heeft, onbetrouwbaar en destructief. Europa moet er afstand van nemen.

Een aanval zonder casus belli, gericht op het omverwerpen van een regering. Alle regels van internationaal recht worden met voeten getreden. Alle excuses voor deze aanval zijn gezocht, inclusief het vernietigen van capaciteiten die volgens Trump afgelopen zomer al vernietigd waren. 

Er zijn geen doelstellingen gepresenteerd, behalve het omverwerpen van een legitieme regering. Nou ja, Israel heeft wel een doel en dat is zoveel mogelijk schade aanrichten. Netanyahu krijgt wat hij al een leven lang gewenst heeft: met Amerikaanse steun Iran vernietigen. Ben benieuwd wat dit gaat doen met de steun voor Israel in de VS.

Regime change, was dat niet waar de Trumpies altijd tegen waren? Een neoconservatief speeltje dat Amerika had gelokt in de domste oorlog in zijn geschiedenis, toen kleine Bush zich door Dick Cheney in een oorlog met Irak liet lullen. Wat is dat toch met Republikeinen en oorlogen maken?

Toen stond het Congres erbij en keek ernaar. Dat gaat nu weer gebeuren, al verwacht ik niet de Democraten, net als toen, zich laten meeslepen. Misschien herinneren ze zich dat het Hillary Clinton het presidentschap kostte. Misschien zien ze hoe onpopulair Trump is. 

Het zou de Nederlandse regering sieren als ze deze aanval veroordeelden als in strijd met alles waar de internationale rechtsorde voor staat, of stond. Mijn verwachting: gaat niet gebeuren. Deze regering zal op dit terrein net zo labbekak blijken als het zootje hiervoor. D66’ers kunnen hun knopen tellen. Dit is nu hun beleid.

V­òòr Barack Obama was er Jesse Jackson. Als jong correspondent maakte ik op 3 november 1983 mee hoe Jesse Jackson zich voor het eerst kandidaat stelde voor het presidentschap. Hij deed het in Washington, de hoofdstad, maar veel belangrijker, een stad waar zeventig procent van de inwoners zwart was en mede daardoor een Democratisch bolwerk. Door in de hoofdstad aan te kondigen, garandeerde Jackson veel media aandacht.

Zijn thema was een regenboog coalitie, visueel onderstreept door de aanwezigheid van een Indiaanse chief en iemand die gebarentaal sprak. Ik zat ergens midden in de zaal, ik was gewoon als bezoeker gekomen, niet met mijn perskaart. Net als Martin Luther King was Jackson een dominee en vanzelfsprekend begon de bijeenkomst met gebed. Daar had ik niet op gerekend maar zo trof ik mezelf staand, hand in hand, met links en rechts van me gezette zwarte dames, biddend. Nou ja, zij waren in gebed, ik stond er alleen maar.

Burgemeester Marion Barry van Washington leidde Jackson in en zweepte de boel maar vast op. De toespraken waren inspirerend, in de naweeën van de economische crisis van 1980-1982, de diepste sinds de Grote Depressie, had Jackson een serieus progressief verhaal. ‘Run Jesse’, Run, riep Barry. De zaal riep het hem na. En, ook mooi, ‘From the Outhouse to the White House.’ En ‘Our Time has Come.’

Van de zwarte leiders in Amerika was Jackson de bekendste, zij het binnen de eigen gemeenschap niet de meest geliefde. Als burgerrechtenactivist was Jackson erbij toen Martin Luther King in Memphis werd doodgeschoten, in 1968. Hij zou zijn rol die dag altijd overdrijven, er waren belangrijker zwarte leiders maar geen van hen had het politieke gevoel van Jackson. Zo voelde hij in 1983 goed aan dat er ruimte was voor een zwarte kandidaat. Eerder dat jaar was Harold Washington gekozen als eerste zwarte burgemeester van Chicago. Jackson was in die jaren directeur van Operation PUSH (People United to Serve Humanity), een activistische club in datzelfde Chicago. President Reagan was bepaald ongeïnteresseerd in minderheden en had zich niet van zijn warmste kant getoond tijdens de recessie.

De onvermijdelijke Democratische kandidaat in 1984 was oud-vicepresident Walter Mondale, al werd die nog bijna van de weg gereden door de jonge senator Gary Hart. Maar behalve Hart trok Jackson de aandacht. Hij kwam met 358 gedelegeerden naar de Democratische conventie, 18 procent van de stemmen. Het leverde spreektijd op en Jackson werd genoemd als mogelijke vicepresidentskandidaat (dat werd dat jaar de eerste vrouw, Geraldine Ferraro). Helaas had Jackson zich ook van zijn slechtste kant laten zien toen hij New York een ‘Hymietown’ noemde, een scheldnaam voor joden. Het was geen goed jaar voor de Democraten: Mondale ging kansloos ten onder tegen Ronald Reagan die profiteerde van het economisch herstel met zijn ‘It’s morning again in America’ commercial.

In 1988 deed Jackson opnieuw mee. Zijn eerdere campagne gaf hem geloofwaardigheid, zijn progressieve standpunten (en zijn huidskleur) maakten het nog steeds onwaarschijnlijk dat hij de nominatie zou verwerven. Maar hij deed het beter dan verwacht, haalde 21 procent van de stemmen, en Jackson won zelfs de caucus in Michigan (en 11 andere staten). Jackson was de enige andere kandidaat die serieus aanwezig was op de conventie, wat de Democratische presidentskandidaat Michael Dukakis de nodige problemen opleverde omdat Jacksons campagne hun man nadrukkelijk als vicepresidentskandidaat naar voren schoof. Dukakis wist wel beter en koos voor een blanke Texaan. Niet dat het veel uitmaakte, de Democraten werden in 1988 ingemaakt door George H.W. Bush.

Inmiddels was Jackson de koning van de zwarte gemeenschap. Hij zette zich onder meer in als lobbyist om van Washington DC een staat te maken. Als actievoerder was hij vooral actief in protesten tegen apartheid in Zuid-Afrika, een voortzetting van de jaren tachtig toen president Reagan zonder morele problemen het Zuidafrikaanse regime steunde. In de loop der jaren bemoeide Jackson zich met allerlei affaires die met ras te maken hadden, maar zijn leidende rol werd overgenomen door Al Sharpton. Het onvermijdelijk persoonlijke schandaal dook op: Jackson bleek een buitenechtelijk kind te hebben wiens moeders zwijgen was afgekocht met geld van PUSH. We hoorden minder van Jesse Jackson, maar als er actie te voeren viel, dook hij nog steeds op als woordvoerder.

Al in maart 2007 verklaarde Jackson zijn steun aan Barack Obama, al was die politiek dier genoeg om enige afstand te houden. Obama had wel succes en op 6 november 2008 waren de tranen van Jackson, vrijelijk gestort bij de overwinningsbijeenkomst van Barack Obama in Chicago, misschien wel het meest emotionele moment van de nacht. De camera’s zoomden zonder reserves in op de zwarte voorman die met zijn campagnes in 1984 en 1988 de fundamenten had gelegd voor de overwinning van Obama.

Jackson, altijd de showboat, genoot ervan. Hij kreeg geen rol in de regering-Obama en, voor zover bekend, vroeg daar ook niet om. Hij was teveel een ongeleid projectiel om op te kunnen vertrouwen en Jackson wist het zelf maar al te goed.

In 2016 steunde Jackson Hillary Clinton en in 2020 gaf hij de voorkeur aan Bernie Sanders. Veel deed het er niet meer toe. Jacksons betekenis lag in de vorige eeuw. Hij brak de Democratische Partij open, de partij die tot diep in de jaren zestig de partij van de racisten uit het zuiden was, en dwong af dat de zwarte kiezers serieus genomen moesten worden. Hij was niet de eerste landelijke zwarte kandidaat, dat was Shirley Grisholm in 1972, maar hij was de eerste die door electoraal succes serieus genomen moest worden. Jackson kroonde zichzelf tot erfgenaam van Martin Luther King, soms op een manier die de burgerrechtengemeenschap te assertief vond, en vertaalde die in politieke kracht. Hij durfde zijn nek uit te steken.

De tranen in november 2008 waren tranen namens miljoenen Amerikanen, wit en zwart, die de eerste zwarte president de overwinning zagen opeisen. Jackson hield er niet van op het tweede plan te spelen maar hij was er terecht trots op dat hij het pad had geplaveid voor de nieuwe aanvoerder. Hij heeft zijn plek in de geschiedenisboeken ruim verdiend.

Hieronder vindt u de link naar een radioprogramma van een uur waarin ik met de presentatrice op radio 1 praatte over Alexander Hamilton, de Founding Fathers, Amerika anno 2026 met een racist in het Witte Huis en andere zaken. Ook item over de musical Hamilton.

Klik op deze link, wel even doorschuiven naar het tweede uur.

By the way, mijn deels herschreven Founding Fathers komt op 19 februari uit. Met een extra essay over Trump en die Founding Fathers – kan hun erfenis de ergste president in de geschiedenis overleven? Mooie nieuwe uitgave met veel beeld.